Se i a un monument que simboliza la vila istorica de Fois, es sens dobte son castèl, que, amb son aspècte distintiu, bastit sus un aflorament rocassut, a vist l’istòria d’aquesta vila e es ara la pèça centrala d’una interessanta candidatura per venir Patrimòni Mondial de l’UNESCO. Aquesta proposicion compren tanben lo romanic andorran e la catedrala de La Seu d’Urgèl.
Aqueste es un projècte esmovent qu’amassa los andorrans, los urgelencs e los estatjants de l’ancian Comtat d’Urgèl. E amb un títol tan suggestiu coma «Los testimònis materials de la construccion de l’Estat dels Pirenèus: lo Coprincipat d’Andòrra». Un còp atengut, las tèrras meridionalas d’Òcitània seràn un dels territòris amb mai de sites catalogats coma Patrimòni de l’Umanitat del mond.
Mas perqué trobam aquetes ligams entre los urgelencs, los andorrans e los foissencs? Analisam cossí se produsiguèron aquestas ligasons istoricas pendent l’Edat Mejana.
UNAS RELACIONS BASADAS SULS LINHATGES ARISTROCRATICS.
Perque fa qualques sègles, los Pirenèus èran pas de cap de biais una frontièra, mas puslèu una rota que comunicava e ligava los dos costats de la serada, e los ligams politics, economics e culturals èran constants, mantenguts per d’alianças matrimonialas. Las valadas d’Andòrra fasián partida dels domenis del Comtat de Fois, e, per exemple, cal pas oblidar qu’un dels dos coprinces d’Andòrra es lo president de la Republica Francesa, successor dels ancians reis de França que detenián tanben lo títol de comtes de Fois dempuèi lo sègle XIV, mentre que l’autre es l’evesque de La Seu d’Urgèl, en ligam dirècte amb lo comtat d’Urgèl.
L’Ostal Comtal de Fois foguèt un dels mai poderoses dins las tèrras occitanas meridionalas, que capitèt d’incorporar un grand nombre de fèus dins sos domenis a totes dos costats dels Pirenèus. Los primièrs registres d’aquesta linhada apareisson cap a l’an 900. En 1226, pel maridatge de Rogièr Bernat de Fois amb l’eretièra dels Caboet-Castellbò, aqueriguèt lo domeni d’aqueste vescomtat dins lo territòri d’Urgèl, e en 1290 se jonguèron a l’istoric vescomtat de Bearn jol règne de Rogièr Bernat III e son maridatge amb l’eretièra Margarida de Bearn.
L’union amb lo vescomtat de Castellbò se debanèt a la debuta del sègle XIII, al mitan de la Crosada contra los albigeses, los catars. L’evescat d’Urgèl sospeitava que lo vescomte Arnau de Castellbò, de la linhada dels Caboet, aviá de simpatias pels eretges, e se sabiá tanben qu’aviá l’intencion de maridar sa filha Ermessenda (car aviá pas de descendéncia masculina) amb Rogièr Bernat, filh del vescomte Raimon Rogièr de Fois. Inicialament, lo vescomte Arnau se revoltèt amb l’ajuda del futur sògre de son filh, mas totes dos foguèron faits presonièrs en 1203.
La contrapartida de sa liberacion se basava sus una seria d’alianças matrimonialas amb d’autres linhatges catalans e sus la proïbicion de maridatges amb la Casa de Fois. Profitant de las revòltas qu’esclatèron après la mòrt del comte Ermengòl VIII d’Urgèl e de l’ambient de guèrra que començava a se sentir contra l’eretgiá catara, en 1208 lo vescomte Arnau de Castellbò maridèt sa filha Ermessenda amb Rogièr Bernat de Fois.
Amb los faches complits, lo vescomte Arnau moriguèt enfin en 1226, e sa filha e son gendre eretèron los dreches feudals de Castellbò, e la Casa de Fois venguèt la nòva proprietària del vescomtat.
Se regardam Andòrra, sas valadas foguèron cedidas pel rei Carles lo Calvet al comte Sunifred I d’Urgèl en 843. Puèi, lo comte Ermengòl VI cediguèt los dreches sus Andòrra al quite evesque d’Urgèl, pr’amor que la linhada d’Urgèl èra mai interessada per las ricas tèrras agricòlas del sud. Mas l’evescat cediguèt tanben, qualque temps mai tard, sos dreches a la linhada dels Caboet (e donc als Castellbò) en cambi d’un certan nivèl de proteccion militara, malgrat que la Glèisa retenguèt la sobeiranetat sus las vals.
En reprenent lo fil de l’explicacion precedenta, quand Ermessenda de Castellbò se maridèt amb Rogièr Bernat de Fois, las tèrras andorranas, coma totes los fèus dels Caboet-Castellbò, passèron tanben jol vassalatge dels comtes de Fois.
Per una politica d’alianças matrimonialas, venguèron parents de la familha reiala navarresa en 1479, los Albret, que, quand lo reialme pirenenc foguèt conquistat e annexat a la Corona de Castelha e a la monarquia ispanica, acabèron ligats a la familha reiala francesa a partir de 1589, quand Enric III de Navarra venguèt rei de França (Enric IV). En 1607 foguèt publicat lo decret qu’annexava lo comtat de Fois a la Corona de França. Los reis de França èran a l’ensems tanben comtes de Fois.
Sens dobte, la figura istorica mai famosa de totas aquestas linhadas dinasticas foguèt lo mitic Gaston Febus, III de Fois e X de Bearn (1331-1391), conegut coma «lo prince dels Pirenèus» per la granda estenduda de sos domenis feudals. Jos son mandat, sas corts, que rebrembavan las dels ancians senhors occitans de l’epòca d’esplendor maximala de la poesia trobadorenca, coneguèron una granda espandida culturala, que prefigurava clarament l’esplendor de la venenta Renaissença.
PARLEM DEL CASTÈL
Quand s’arriba dins la vila de Fois, çò de primièr que se vei es son castèl. Quilhat a una nautor d’aperaquí seissanta mètres, estona mai que mai la figura de sas tres torres, doas de quadradas e una tresena redonda. Las doás primièras, una de descobèrta dicha La Torre d’Arget perque servissiá per susvelhar las possiblas incursions dins la val d’aqueste riu, e una autra de cobèrta, foguèron bastidas sus d’elements arquitecturals anteriors que datan dels sègles XIII e XIV, mentre que la tor redonda es pus tardiva, del sègle XVI.
Seriá impossible parlar de totes los eveniments istorics qu’aqueste castèl n’a estat testimòni al long de son istòria. Sa posicion estrategica li permetiá de contrarotlar los camins e las vias d’accès e de detectar tota possibla incursion enemiga. De fach, i a d’evidéncias d’establiment uman dempuèi la preistòria e de referéncias a de fortificacions a l’epòca de la conquista romana.
Abans del castèl actual i aguèt de sanctuaris pagans e una abadiá crestiana del periòde carolingian, benlèu dedicada a sant Volusian (pr’amor de la granda devocion dels comtes de Fois per aqueste sant). Mas la primièra atestacion de l’existéncia d’un castèl es de l’an 987. En 1034 venguèt lo sèti abitual dels comtes de Fois e foguèt testimòni de la Crosada contra los albigeses al començament del sègle XIII.
Aqueste comtat foguèt un centre d’acuèlh per fòrça «erètges» perseguits a aquela epòca, e aquò causèt fòrça problèmas de relacion amb la Glèisa catolica. Pendent la meteissa Crosada contra los catars, subiguèt doás sièjas del quite cap dels crosats, Simon de Montfòrt, en 1211 e 1212.
Al sègle XIV, comencèt un procès d’abandon perque sos senhors causiguèron la vila de Bearn coma sèti de lor cort. Pendent las guèrras de religion del sègle XVII, lo castèl mantenguèt son importància malgrat las atacas dels crestians calvinistas, los uganauds, e capitèt d’escapar a la politica de destruccion de fortificacions menada pel cardenal Richelieu, que voliá escafar aquestes bastiments pr’amor que poguèsson pas albergar de rebèls contra la Corona.
Dempuèi la mitat del sègle XIX lo castèl a subit divèrsas renovacions e trabalhs de mantenença, e ongan aculhís un musèu interessant que mòstra tota la trajectòria istorica de la vila.
Deuriam considerar aquesta iniciativa per capitar la denominacion de Patrimòni Istoric de l’Umanitat coma una entrepresa qu’amassa los catalans e los occitans, pr’amor que nos cal considerar qu’avèm un patrimòni istoric comun.
Fotografias de Quim Valera. Revirada d’Agustí Farran.
